سومين فصل كاوش در محوطه باستاني «شهريري» به كشف نخستين سنگ چخماقهاي ايران متعلق به 9 هزار سال پيش منجر شد. اين نخستين باري است كه رگههايي از اپسيدين (سنگ چخماق) در دورههاي پيش از تاريخ ايران ديده ميشود.
در عصر نوسنگي بر اثر شرايط محيطي تازه ناشي از افزايش دما امكان استفاده از منابع غذايي بيشتر براي بشر فراهم شد. در اين دوره كه به حدود 9000 سال پيش ميرسد بشر با استفاده از ابزار آلات دفاعي و شكار توانست نوعي زندگي ثابت و يك جا نشيني را آغاز كند. در طول دوره نوسنگي انسان در ساخت و پرداخت ابزارهايي چون خنجر، نيزه، تير و كمان با استفاده از سنگ چخماق به رشد و تكامل بيشتر رسيد.
“عليرضا هژبري نوبري”، باستانشناس و سرپرست كاوش در شهريري گفت: «كشف ابزار سنگي اپسدين در ايران موفقيت بزرگي براي دانش باستانشناسي است چرا كه تاكنون در دوره پيش از تاريخ ايران سنگ چخماق ديده نشده بود.» وی گفت: «منشاء اين ابزار ممكن است از آسياي صغير يا قفقاز باشد كه در اين صورت وجود ارتباط اين منطقه با قفقاز و آسياي صغير در دوره نوسنگي به اثبات ميرسد.» به گفته او به دليل آتشفشاني بودن منطقه احتمال تعلق اين سنگها به همان ناحيه نيز وجود دارد.
پايان كاوشها نشان داد ساكنان پيش از تاريخ اين منطقه از سنگ چخماق در ساخت ابزار آلات جنگي و ادوات مربوط به شكار استفاده ميكردند. اين ابزار سنگي در لايههاي دوره نوسنگي (حدود 9000 سال پيش) شهريري شناسايي شده است.
در حال حاضر كارشناسان شناخت ابزار باستاني براي اطلاع از منشاء اين سنگ مشغول بررسي و انجام آزمايشهاي لازم بر روي ابزار سنگي به دست آمده در قوشاتپه هستند. لايه مربوط به دوره نوسنگي در محوطه دشت شهريري پس از عبور از لايههاي عصر آهن (3500 تا 2550 سال پيش)، عصر مفرغ (5000 سال پيش) و عصر مس و سنگ (7000 سال پيش) شناسايي شد.
نوبري گفت: «وجود اين لايهها به صورت متوالي بر روي هم نشان دهنده تداوم زندگي و توالي استقرار در اين محوطه است.»
به گفته هر يك از اين لايهها به صورت كاملا طبيعي منقرض شدهاند وهيچ نشانهاي از وقوع حوادث غير طبيعي در انقراض اين دورهها در محدوده قوشاتپه ديده نميشود.
اولين لايه دشت قوشاتپه كه گورستاني مربوط به عصر آهن بود در نخستين فصل كاوش در شهريري برداشته شد. اين گورستان عظيم به طور كامل مورد دستبرد قرار گرفته و تنها سازه معماري اين گورها باقي مانده است.
در لايهنگاري سومين فصل كاوش در شهريري لايههاي مربوط به عصر مفرغ و گذر مفرغ به مس و سنگ و لايههاي دوره نوسنگي شناسايي شد.
از جمله اشياي كشف شده در آخرين فصل كاوش در محوطه دشت شهريري تعدادي زيورآلات طلا و مفرغ شامل گوشواره، آويز، حلقه، اشياي تزئيني از جنس خمير شيشه و انواع منجوق با رنگهاي لاجوردي، فيروزهاي و عقيق است.
شهريري محوطهاي به وسعت 400 هكتار است كه در نزديكي پيرازمان از روستاهاي خیاو (مشكينشهر) قرار دارد. اين محوطه از سه قسمت معبد، قلعه و دشت قوشاتپه تشكيل شده است. قدمت معبد و قلعه به عصر آهن (3200 تا 2550 سال پيش) و قدمت دشت قوشاتپه به دوره نوسنگي (9000 سال پيش) ميرسد.
